Tajemnica długowieczności ibisów. Ile lat tak naprawdę żyją te niezwykłe ptaki?

Pamiętam to jak dziś. Miałem może z dziesięć lat i rodzice zabrali mnie do zoo. Wśród tych wszystkich lwów, słoni i małp, moją uwagę przykuł jeden ptak. Był tak czerwony, że aż nierealny, jakby ktoś pomalował go farbą. Chodził dumnie po wybiegu, zanurzając swój dziwacznie zakrzywiony dziób w małym strumyku. To był ibis szkarłatny. Stałem jak wryty. Zapytałem wtedy jednego z opiekunów, ile lat może mieć taki ptak. Uśmiechnął się i powiedział, że ten konkretny ma już prawie dwadzieścia lat, a w dobrych warunkach pożyje jeszcze dłużej. To pytanie, które wtedy zadałem – ile lat żyje ibis? – zostało ze mną na długo. Bo odpowiedź wcale nie jest prosta i kryje w sobie opowieść o dwóch zupełnie różnych światach. Ogólnie, zrozumienie długości życia zwierząt jest fascynujące, ale w przypadku ibisów, ta historia jest wyjątkowo ciekawa i pokazuje, jak wielki wpływ ma na nie otoczenie. Kluczowa jest więc prawdziwa długość życia ibisa.

Kim właściwie jest ten ptak z krzywym dziobem?

Ibis to nie jest jeden gatunek, to cała rodzina ptaków brodzących z rodziny Threskiornithidae, jak mądrze podaje Wikipedia. Ich znak rozpoznawczy to ten charakterystyczny, długi i zakrzywiony dziób. Wygląda trochę jak szabla i jest idealnym narzędziem do grzebania w błocie w poszukiwaniu smakołyków. Spotkasz je w ciepłych rejonach świata, na bagnach, przy jeziorach, w lasach namorzynowych. A więc na pytanie, gdzie żyje ibis, odpowiedź brzmi: tam, gdzie ciepło i mokro. Chyba najbardziej znanym przedstawicielem jest ibis czczony, ten sam, którego starożytni Egipcjanie uważali za świętego i mumifikowali. Ale są też inne, jak ten mój ibis czerwony z zoo, który zachwyca swoim upierzeniem, czy bardziej pospolity u nas ibis kasztanowaty. To ptaki bardzo towarzyskie, żyją w dużych grupach, co ma swoje plusy i minusy. Z jednej strony w kupie raźniej i bezpieczniej przed drapieżnikami, z drugiej – jak wpadnie jakaś choroba, to roznosi się błyskawicznie. To wszystko ma bezpośredni wpływ na to, jaka będzie ostateczna długość życia ibisa.

Dwa światy, dwa życia – natura kontra zoo

No właśnie. Gdy mówimy o tym, ile lat żyje ibis, musimy od razu postawić grubą kreskę. Jest życie na wolności i życie w niewoli.

I to są dwie kompletnie inne historie.

Na wolności przeciętna długość życia ibisa to jakieś 7 do 15 lat. W zoo, pod opieką człowieka, ten sam ptak może dożyć 20, 25, a nawet więcej lat. Różnica jest, mówiąc wprost, kolosalna. Dlatego nigdy nie można podać jednej, konkretnej liczby, bo byłoby to po prostu kłamstwo. Prawdziwa długość życia ibisa zależy od tego, gdzie los rzucił danego osobnika. To, co wpływa na długość życia ibisa, to przede wszystkim środowisko.

Brutalna prawda o życiu na wolności

Wyobraź sobie życie ibisa w dziczy. Ciągła walka. Od samego początku, jeszcze w gnieździe, czyha niebezpieczeństwo – węże, ptaki drapieżne, lisy. Każdy chce zjeść jaja albo świeżo wyklute pisklęta. Jeśli uda mu się dorosnąć, wcale nie jest łatwiej. Musi uważać na drapieżniki, szukać jedzenia, co nie zawsze jest proste, zwłaszcza gdy przychodzi susza i jego błotniste stołówki wysychają na wiór. Do tego dochodzą choroby, pasożyty, zanieczyszczenie środowiska przez człowieka. To wszystko sprawia, że długość życia ibisa na wolności jest tak naprawdę loterią. Naukowcy, którzy obrączkują ptaki i śledzą ich losy, potwierdzają te smutne statystyki. Niewiele ibisów na wolności dożywa starości. Ich potencjał biologiczny jest znacznie większy, ale surowe realia natury brutalnie go weryfikują. Dlatego programy ochrony i dbanie o ich naturalne siedliska, o czym informuje Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych, są tak ważne dla zwiększenia długości życia ibisa.

Spokojna starość w zoo?

A teraz przenieśmy się do ogrodu zoologicznego, takiego jak ten, który odwiedziłem jako dziecko. Tu świat wygląda zupełnie inaczej. W jednym z europejskich zoo, o których można poczytać na stronie EAZA, żył kiedyś ibis czczony o imieniu Amon. Był prawdziwą legendą. Wykluł się w niewoli i przeżył… 32 lata! To więcej niż niejeden pies czy kot. Jak to możliwe? Odpowiedź jest prosta: pełna opieka. Amon miał zapewniony stały dostęp do zbilansowanej diety, nie musiał się martwić o drapieżniki. Gdy tylko coś mu dolegało, natychmiast zajmował się nim weterynarz. Żył w czystym, bezpiecznym środowisku, bez stresu związanego z poszukiwaniem pożywienia czy partnera. W takich warunkach długość życia ibisa w niewoli może być nawet dwukrotnie, a czasem trzykrotnie dłuższa niż w naturze. Opowieści takie jak ta o Amonie pokazują, jak wielki potencjał drzemie w tych ptakach. To właśnie dzięki obserwacjom w zoo wiemy, jaka jest maksymalna, rekordowa długość życia ibisa.

Co decyduje o tym, jak długo pożyje ibis?

Więc co dokładnie składa się na to, że jeden ibis umiera po 5 latach, a inny świętuje swoje trzydzieste urodziny? Tych czynników jest cała masa.
Po pierwsze, gatunek. Nie ma co porównywać wszystkich ibisów. Inaczej wygląda sprawa, ile żyje ibis czerwony, a inaczej, ile lat żyje ibis czczony. Ten drugi wydaje się być nieco bardziej odporny, co przekłada się na jego dłuższą długość życia ibisa, zwłaszcza w niewoli.
Kolejna sprawa to dieta. To absolutna podstawa. Jeśli ibis nie znajdzie wystarczającej ilości owadów, małych rybek i skorupiaków, jego organizm słabnie, staje się podatny na choroby. I długość życia ibisa drastycznie spada.
Środowisko to kolejny kluczowy element. Ekstremalne upały, długie susze, ale też gwałtowne powodzie – to wszystko może zdziesiątkować populację.
No i człowiek. Z jednej strony niszczymy ich siedliska, zanieczyszczamy wodę, co skraca przeciętną długość życia ibisa. Z drugiej jednak, poprzez programy ochrony, tworzenie rezerwatów i hodowlę w zoo, staramy się tę sytuację naprawić i wydłużyć ich życie. To taki paradoks. Ogólnie czynniki wpływające na długość życia ibisa są bardzo złożone.

Od jajka do majestatycznego lotu

Cykl życia ibisa to piękna, ale i niebezpieczna podróż. Zaczyna się od małego jaja, które rodzice wysiadują przez około trzy, cztery tygodnie. Pisklę, które się wykluwa, jest kompletnie bezbronne, pokryte delikatnym puchem. Jest w pełni zależne od rodziców, którzy karmią je niestrudzenie. Ten okres jest najbardziej krytyczny. Śmiertelność wśród piskląt jest ogromna. Przetrwanie okresu pisklęcego jest kluczowe dla ogólnej długości życia ibisa. Te, którym się poszczęści, po kilku tygodniach opuszczają gniazdo. Ale to nie koniec nauki. Jeszcze przez jakiś czas podążają za rodzicami, ucząc się, jak samodzielnie zdobywać pożywienie. Dopiero w wieku 2-3 lat stają się dojrzałe płciowo i mogą założyć własną rodzinę. Każdy z tych etapów to filtr. Im więcej młodych przetrwa ten trudny start, tym zdrowsza i silniejsza jest cała populacja, a średnia długość życia ibisa rośnie.

Rekordziści, którzy zadziwili świat

Mówiłem już o Amonie, który dożył 32 lat. Ale to nie jest jedyny przypadek. W annałach ogrodów zoologicznych można znaleźć wzmianki o ibisach, które przekroczyły 30 lat. Te przypadki to oczywiście ekstrema, ale pokazują one biologiczną granicę, do której te ptaki mogą dożyć w idealnych, wręcz laboratoryjnych warunkach. Każdy taki rekordzista to cenny materiał badawczy. Dzięki niemu dowiadujemy się więcej o procesach starzenia się u ptaków i o tym, co jest potrzebne, by zapewnić im jak najdłuższe, zdrowe życie. Ta rekordowa długość życia ibisa w niewoli daje nam cel, do którego możemy dążyć w programach ochrony dzikich populacji.

Podsumowanie

Wracając do mojej wizyty w zoo sprzed lat. Ten jaskrawoczerwony ptak na zawsze zapadł mi w pamięć. Dziś wiem, że jego życie było luksusowe w porównaniu z tym, co czeka jego kuzynów na bagnach Ameryki Południowej. Pytanie o to, jaka jest długość życia ibisa, nie ma jednej odpowiedzi. To zależy od szczęścia, miejsca urodzenia i tego, czy na jego drodze stanie pomocna dłoń człowieka, czy raczej niszczycielska siła cywilizacji. W naturze to zwykle kilkanaście lat walki o przetrwanie. W zoo – spokojna, długa starość. Ta rozbieżność daje do myślenia. Pokazuje, jak kruche jest życie i jak wielką odpowiedzialność ponosimy za świat, który dzielimy z tymi niezwykłymi stworzeniami, a długość życia ibisa jest tego doskonałym miernikiem. Bo ostatecznie, im lepsze warunki stworzymy dla ibisów w ich naturalnym środowisku, tym bardziej ich przeciętna długość życia ibisa zbliży się do imponujących wyników osiąganych w niewoli. I to chyba najlepszy wskaźnik sukcesu w dziedzinie ochrony przyrody.